Münchausen Sendromu (Yapay Bozukluk) Nedir?

Münchausen Sendromu Hakkında Merak Edilenler

Münchausen sendromu çoğu zaman bir dizi, belgesel ya da sosyal medyadaki bir ‘sahte hastalık’ haberiyle merak edilir. Gerçekte nadir görülür ve fark edilmesi yıllar alabilir. Aşağıda en sık sorulan soruların yanıtlarını bulabilirsiniz.

Münchausen sendromu neden olur?

Kesin nedeni bilinmiyor. Araştırmalar biyolojik değil psikolojik mekanizmaları öne çıkarıyor. Sık bildirilen risk etkenleri şunlardır:

• Çocuklukta istismar ya da ihmal: Duygusal ve fiziksel istismar, duygusal ihmal ya da sevilen birinin erken kaybı.
• Çocuklukta ağır hastalık: Uzun hastane yatışları, kişinin ‘hasta olduğunda ilgi gördüğü’ bir dünyayı öğrenmesine yol açabilir.
• Ailede ağır hasta bir yakın: Bakımın ve ilginin hastalık etrafında döndüğü bir aile ortamı.
• Kişilik özellikleri: Dengesiz ilişkiler, ani değişen benlik algısı ve terk edilme korkusu; en sık birlikte görülen durum borderline kişilik bozukluğudur.
• Sağlık alanında çalışmak: Hemşirelik, laboratuvar ya da hastane deneyimi, belirtileri inandırıcı biçimde taklit etmeyi kolaylaştırır.

Hasta rolü, kişiye başka yollarla alamadığı bakımı ve önemsenmeyi sağlar; başarısızlıkları hastalığa bağlamak da benlik saygısını korur. Bu, davranışın bilinçli olmasına karşın neden bu kadar zor bırakıldığını açıklar.

Münchausen sendromu nasıl anlaşılır, tanısı nasıl konur?

Tanıyı bir psikiyatrist ya da klinik psikolog, ayrıntılı değerlendirme ve tıbbi kayıtların incelenmesiyle koyar. DSM-5-TR'ye göre şu dört koşulun birlikte bulunması gerekir:

• Fiziksel ya da ruhsal belirtilerin uydurulması veya bir hastalığın ya da yaranın bilerek oluşturulması ve bu aldatmanın belirlenebilmesi
• Kişinin kendini başkalarına hasta, yaralı ya da engelli olarak sunması
• Aldatıcı davranışın belirgin bir dış çıkar olmadan da sürmesi
• Davranışın sanrısal bozukluk gibi başka bir ruhsal bozuklukla daha iyi açıklanamaması

Gerçek bir hastalığı atlamamak için tıbbi değerlendirme de yapılır; Münchausen sendromu olan birinde gerçek hastalıklar da bulunabilir. Bir yakınınızda bu belirtileri görmeniz tanı koymanız için yeterli değildir; şüphenizi kişiyi izleyen hekimle paylaşmak en doğru yoldur.

Münchausen sendromu ile hastalık hastalığı ve somatizasyon farkı

Üçünde de kişi sık sık doktora gider, ama belirtilerin kaynağı farklıdır. Temel ayrım bilerek yapılıp yapılmadığıdır:

• Münchausen sendromu: Belirtiler bilerek uydurulur ya da oluşturulur; kişi bunu saklar.
• Hastalık hastalığı (sağlık anksiyetesi): Kişi gerçekten ağır bir hastalığı olduğundan korkar; belirti uydurmaz, normal bedensel duyumları tehlikeli diye yorumlar.
• Somatizasyon ve psikosomatik ağrılar: Ağrı ve belirtiler gerçekten yaşanır, istemsizdir; stres ve bastırılmış duygular bedende kendini gösterir.

Münchausen sendromu yalancılık ya da numara yapmak mıdır?

Hayır. Kasıtlı olarak hasta numarası yapmanın tıptaki adı temaruzdur (malingering): Kişi rapor, tazminat, askerlikten ya da işten kaçmak gibi açık bir çıkar için hasta rolüne girer ve çıkar ortadan kalkınca davranış biter. Münchausen sendromunda ise böyle bir dış kazanç yoktur ya da yaşanan riskle orantısızdır; kişi ameliyat olmayı bile göze alır. Mitomani (kompulsif yalan) ise hayatın her alanına yayılan yalan söyleme eğilimidir; Münchausen sendromundaki aldatma ise özellikle hastalık ve hasta rolü etrafında döner.

Vekaleten Münchausen sendromu (Münchausen by proxy) nedir?

Vekaleten Münchausen sendromu, bir kişinin bakımını üstlendiği başka birinde, çoğunlukla kendi çocuğunda hastalık belirtileri uydurması ya da gerçekten hastalık oluşturmasıdır. Terimi 1977'de İngiliz çocuk doktoru Roy Meadow kullandı. DSM-5-TR'deki adı ‘başkasına yüklenen yapay bozukluk’tur (ICD-11'de 6D51) ve tanı, hasta gösterilen çocuğa değil, bunu yapan yetişkine konur. Çocuğa gereksiz tetkikler, ilaçlar ve ameliyatlar uygulanmasına yol açtığı için bir çocuk istismarı biçimi olarak kabul edilir.

Bir çocuğun bu şekilde zarar gördüğünden şüpheleniyorsanız çocuğu izleyen hekimle konuşun. Acil tehlike varsa 112'yi arayın; çocuk istismarı şüphesini Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı'nın ALO 183 hattına da bildirebilirsiniz.

İnternet Münchausen'u (Münchausen by Internet) nedir?

Kişinin forumlarda, hasta destek gruplarında ya da sosyal medyada ağır bir hastalığı varmış gibi davranmasıdır. Kavramı 2000 yılında ABD'li psikiyatrist Marc Feldman tanımladı. Kişi uydurma teşhisler, tedavi süreçleri ve krizler paylaşarak sanal bir topluluğun ilgisini, desteğini, bazen de bağışlarını alır. Bu davranış, gerçekten hasta olan grup üyelerinde güven kaybına ve derin bir hayal kırıklığına yol açabilir.

Münchausen sendromu ne kadar yaygındır, kimlerde görülür?

Gerçek sıklığı bilinmiyor, çünkü kişiler aldatmayı saklar ve çoğu zaman tanı konmadan hastane değiştirir. Hastanede yatan hastalarda yapay bozukluk oranının yaklaşık %1,3 olduğu bildirilmiştir; Münchausen sendromu bunların yalnızca onda birini oluşturur. Belirtiler genellikle genç yetişkinlik ya da orta yaşta başlar. Yapay bozukluk kadınlarda, ağır ve süreğen Münchausen biçimi ise erkeklerde daha sık bildirilmiştir.

Münchausen sendromunun tedavisi var mı?

Etkinliği güçlü biçimde kanıtlanmış tek bir tedavi yok, ama tedaviye uzun süre devam eden kişilerde sonuçların daha iyi olduğu biliniyor. Yaklaşımın temel taşları şunlardır:

• Suçlamayan bir yaklaşım: Kişinin belirtileri kendisinin oluşturduğunu kabul etmesi şart koşulmadan tedavi başlatılabilir. Durumu bir ‘yardım çağrısı’ olarak ele almak, ilişkinin kopmasını önler.
• Zararı azaltmak: Gereksiz tetkik, ilaç ve ameliyatların önüne geçmek için tek bir hekimin koordinasyonu ve ekipler arası iletişim.
• Uzun soluklu psikoterapi: Hasta rolünün karşıladığı ihtiyaçları (görülme, bakım, kontrol) fark etmek ve bunları sağlıklı yollarla karşılamayı öğrenmek. Bireysel terapide bu ihtiyaçları birlikte anlamaya çalışırız.
• Eşlik eden durumların tedavisi: Depresyon, travma ya da borderline kişilik bozukluğu gibi sorunlar tedavi edildiğinde hasta rolüne duyulan ihtiyaç da azalabilir.

Ne zaman destek almalı?

Kendinizde belirtileri abartma ya da oluşturma dürtüsünü fark ediyorsanız, bunu birine söylemek en zor ama en önemli adımdır. Bir yakınınız için endişeleniyorsanız, onu kaybetmeden nasıl destek olabileceğinizi konuşmak için de bir ruh sağlığı uzmanından yardım alabilirsiniz. Kendinize ya da bir başkasına ciddi zarar verme riski varsa beklemeyin; 112'yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun.

Kaynaklar: Asher R., ‘Munchausen's syndrome’, The Lancet, 1951, 1(6650):339–341; Meadow R., ‘Munchausen syndrome by proxy: The hinterland of child abuse’, The Lancet, 1977, 2(8033):343–345; Feldman M. D., ‘Munchausen by Internet: Detecting factitious illness and crisis on the Internet’, Southern Medical Journal, 2000, 93(7):669–672; American Psychiatric Association, DSM-5-TR, 2022; Dünya Sağlık Örgütü, ICD-11, 6D50–6D51; MSD Manual: Factitious Disorder Imposed on Self; StatPearls: Factitious Disorder.