Anhedoni (Zevk Alamama) Nedir?

Anhedoni Hakkında Merak Edilenler

Anhedoni çoğu zaman sessiz bir belirtidir. Kişi ağlamaz, çok üzgün de görünmeyebilir; ama hayatın rengi solmuş gibidir. Bu yüzden ‘tembellik’ ya da ‘isteksizlik’ diye yorumlanıp gözden kaçabilir. Aşağıda anhedoniyle ilgili en sık sorulan soruların yanıtlarını bulabilirsiniz.

Anhedoni neden olur?

Anhedoninin tek bir nedeni yoktur. Araştırmalar, beynin ödül sisteminde (özellikle dopaminle çalışan ve bir şeyi istemeyi, ona yönelmeyi sağlayan devrelerde) ortaya çıkan değişikliklerin önemli rol oynadığını gösteriyor. Bu değişikliklere en sık eşlik eden durumlar şunlardır:

• Depresyon: Anhedoni depresyonun iki ana belirtisinden biridir. Daha hafif ama yıllarca süren biçimi distimide de sık görülür.
• Travma: Travma sonrası stres bozukluğunda mutluluk, sevgi ya da doyum gibi olumlu duyguları yaşayamama tanı ölçütleri arasındadır.
• Uzun süren stres ve tükenmişlik: Kronik stres, ödül sisteminin duyarlılığını azaltabilir. Tükenmişlikte keyif kaybı çoğunlukla işle ilgili alanlarda başlar.
• Madde kullanımı: Alkol ya da uyarıcı madde kullanımı bırakıldıktan sonraki haftalarda ve aylarda anhedoni sık görülür.
• Diğer durumlar: Şizofreni, Parkinson hastalığı, tiroit bozuklukları ve bazı kronik ağrı durumları da anhedoniyle seyredebilir. Bu yüzden yeni başlayan ve açıklanamayan bir keyif kaybında tıbbi değerlendirme de önemlidir.

Anhedoni türleri: Sosyal ve fiziksel anhedoni

Klinik araştırmalarda anhedoni genellikle iki alanda incelenir. Sosyal anhedoni, insanlarla birlikte olmaktan, sohbet etmekten, yakınlıktan ve takdir görmekten eskisi kadar keyif alamamaktır; kişi davetleri geri çevirmeye ve yalnız kalmayı tercih etmeye başlar. Fiziksel anhedoni ise yemek, koku, müzik, dokunma ve cinsellik gibi bedensel duyumlardan alınan hazzın azalmasıdır. Bu ayrım 1970'lerde Loren ve Jean Chapman'ın geliştirdiği ölçeklerle yaygınlaştı. İki tür birlikte de görülebilir.

Beklenti hazzı ve tüketim hazzı nedir?

Haz tek bir an değildir. Beklenti hazzı (antisipatuvar haz), bir şeyi isteme, planlama ve onu dört gözle bekleme sürecidir: Tatile gitmeden önceki heyecan gibi. Tüketim hazzı (konsümatuvar haz) ise o anı yaşarken duyulan keyiftir: Denize girdiğiniz an gibi. Araştırmalar, depresyondaki anhedonide çoğu zaman en çok beklenti ve isteme tarafının etkilendiğini gösteriyor. Kişi bir etkinliğe başladığında belli ölçüde keyif alabilir, ama başlamak için gereken isteği bulamaz. Bu bilgi tedavide de kullanılır: ‘Canım istemiyor’ duygusu, yapınca hiçbir şey hissetmeyeceğiniz anlamına gelmez.

Anhedoni ile depresyon aynı şey mi?

Hayır. Anhedoni bir belirti, depresyon ise birçok belirtinin birlikte görüldüğü bir tablodur. Depresyon tanısı için çökkün ruh hali ya da ilgi ve zevk kaybından en az birinin, uyku, iştah, enerji, odaklanma ve değersizlik gibi diğer belirtilerle birlikte en az iki hafta sürmesi aranır. Yani kişi kendini çok üzgün hissetmeden de, yalnızca zevk alamama nedeniyle depresyonda olabilir. Öte yandan anhedoni depresyon dışındaki durumlarda da görülür. Depresyonun belirtileri ve türleri depresyon maddesinde ayrıntılı olarak anlatılıyor.

Anhedoni ile duygusal küntlük ve aleksitimi farkı nedir?

Anhedonide olumlu duygular, özellikle keyif ve istek azalır; üzüntü, kaygı ya da öfke hissedilmeye devam edebilir. Duygusal küntlükte (duygusal düzleşme) hem olumlu hem olumsuz duyguların yoğunluğu birlikte azalır ve kişi kendini ‘hiçbir şey hissetmiyor’ gibi tanımlar. Aleksitimide ise duygular yaşanır, ama tanımak ve adlandırmak zordur. Bu üç durum birbirine karışabilir ve aynı kişide birlikte bulunabilir. Hayattan tat alamamakla birlikte belirgin bir çökkünlük olmadan ‘idare edip giden’ bir yaşam duygusu varsa sönümlenme (languishing) kavramına da bakabilirsiniz.

Anhedoni nasıl anlaşılır, testi var mı?

Anhedoni klinik görüşmeyle değerlendirilir. Araştırmalarda ve klinikte Snaith-Hamilton Haz Ölçeği (SHAPS) gibi öz bildirim ölçekleri kullanılır; ama hiçbir ölçek tek başına tanı koymaz. Kendinize şu soruları sorabilirsiniz: Son haftalarda eskiden sevdiğim şeyleri yapmayı istiyor muyum? Yaptığımda keyif alıyor muyum? Yakınlarımla vakit geçirmek bana iyi geliyor mu? Bu yanıtlar birkaç haftadır olumsuzsa genel durumunuza bakmak için Beck Depresyon Envanteri'ni ya da depresyon, kaygı ve stresi birlikte ölçen DASS-21'i çözebilirsiniz. Sonuç ne çıkarsa çıksın, uzun süren bir keyif kaybı bir uzmanla konuşulmaya değer.

Anhedoni geçer mi, nasıl tedavi edilir?

Evet, anhedoni çoğu zaman altta yatan durum tedavi edildikçe azalır; ama bazı kişilerde ruh hali düzeldikten sonra da bir süre devam edebilir. Bu yüzden tedavide doğrudan hedef alınması önerilir. Bilişsel davranışçı terapinin bir parçası olan davranışsal aktivasyon, kişinin keyif ve başarı duygusu veren etkinliklerle adım adım yeniden bağ kurmasını sağlar. Olumlu anları fark etmeye ve onların tadını çıkarmaya odaklanan çalışmalar da kullanılır. Depresyon eşlik ediyorsa bir psikiyatri hekiminin ilaç tedavisini değerlendirmesi gerekebilir. Bu konudaki çalışma biçimimi depresyon terapisi sayfasında anlatıyorum.

Antidepresanlar anhedoniye neden olur mu?

Bazı kişiler antidepresan, özellikle SSRI grubundan bir ilaç kullanırken duygularının ‘körelmiş’ gibi olduğunu, sevinci de üzüntüyü de daha az hissettiklerini anlatır. Bu duruma duygusal küntleşme denir ve araştırmalarda tanımlanmış bir yan etkidir. Böyle bir değişiklik fark ederseniz ilacı kendiniz bırakmayın ya da dozunu değiştirmeyin; ilacı yazan hekimle konuşun. Doz ayarı ya da ilaç değişikliği çoğu zaman bu sorunu çözebilir.

Önemli: Zevk alamamaya umutsuzluk, kendinize zarar verme ya da intihar düşünceleri eşlik ediyorsa beklemeyin; 112'yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun.

Kaynaklar: Treadway M. T., Zald D. H., ‘Reconsidering anhedonia in depression: Lessons from translational neuroscience’, Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 2011, 35(3):537–555 (PMC3005986); Rømer Thomsen K., Whybrow P. C., Kringelbach M. L., ‘Reconceptualizing anhedonia: novel perspectives on balancing the pleasure networks in the human brain’, Frontiers in Behavioral Neuroscience, 2015, 9:49 (frontiersin.org); Chapman L. J., Chapman J. P., Raulin M. L., ‘Scales for physical and social anhedonia’, Journal of Abnormal Psychology, 1976, 85(4):374–382; Price J., Cole V., Goodwin G. M., ‘Emotional side-effects of selective serotonin reuptake inhibitors: qualitative study’, British Journal of Psychiatry, 2009, 195(3):211–217; American Psychiatric Association, DSM-5, 2013.